Editör Ne Yapar, Ne Yapmaz?

Kitap yazım ve basım aşamasının belki de en önemli basamağı editörlük sürecidir. Çünkü bir metnin yalnızca tamamlanmış olması, onun yayımlanmaya ya da okunmaya hazır olduğu anlamına gelmez. Editörlük, metnin kendi ayakları üzerinde durup durmadığını, anlatmak istediği şeyi gerçekten anlatıp anlatamadığını ve okurla nasıl bir ilişki kuracağını sınayan kritik bir eşiktir. Bu nedenle editörlük, yayıncılık sürecinde teknik bir adım değil; metnin kaderini belirleyen temel aşamalardan biridir.

Buna rağmen editörlük, yayıncılık dünyasında en çok yanlış anlaşılan rollerden biri olmaya devam eder. Çoğu zaman editör denildiğinde, metindeki yazım hatalarını düzelten ya da dili “güzelleştiren” biri düşünülür. Oysa editörlük, teknik bir düzeltme işinden çok daha fazlasıdır. Ama aynı zamanda sanıldığı kadar sınırsız bir yetki alanı da değildir. Editör ne bir kurtarıcıdır ne de metnin gizli yazarı.

Editör, metnin ne söylediği ile ne söylemek istediği arasındaki mesafeyi ortaya koyar. Metnin kendi içinde tutarlı olup olmadığını, anlatının ayakta durup durmadığını ve dilin metnin niyetine hizmet edip etmediğini test eder. Bunu yaparken metni yazar adına yeniden yazmaz; yazarın yerine geçmez. Editörün görevi yazmak değil, yazılanı sınamaktır.

Editör, yapısal olarak henüz netleşmemiş bir dosyayı görünür hâle getirir. Metindeki kopuklukları, tekrarları ya da belirsizlikleri işaret eder. Ancak editör, metnin temel fikrini icat etmez ve metni bambaşka bir şeye dönüştürmez. Yaratıcı sorumluluk her zaman yazara aittir; editör bu sorumluluğu devralmaz.

Editör, metni onaylayan bir otorite değildir. Aksine, metnin farklı açılardan test edildiği bir alan yaratır. Bu süreçte yazara sürekli ne yapması gerektiğini söylemekten çok, metnin mevcut hâliyle nasıl çalıştığını gösterir. Editör, yazarı yöneten değil; yazıyla birlikte düşünen bir ortaktır.

Editörle çalışma süreci her zaman konforlu ilerlemeyebilir. Çünkü editör, metnin yalnızca güçlü yönlerini değil, geliştirilmesi gereken taraflarını da görünür kılar. Ancak bu durum, editörün yazara karşı bir konum aldığı anlamına gelmez. Aksine editör, metnin daha net, daha tutarlı ve okurla daha sağlıklı bir ilişki kurabilmesi için güvenli bir düşünme alanı açar. Bu yaklaşım bir sorun değil, sürecin doğal bir parçasıdır.

Burada ne yapılmadığını netleştirmek önemlidir. Editör, yazarı yazar yapmaz. Metnin fikrini icat etmez. Yazarın yerine karar vermez. Editörlük, yaratıcı sorumluluğu devralan bir alan değildir. Bu sorumluluk her zaman yazarda kalır. Bu nedenle editörle çalışmak otomatik olarak “iyi bir kitap” anlamına gelmez. Ancak editörsüz bir metnin sorunlu olma ihtimali oldukça yüksektir.

Editörlükten beklenti, metnin kusursuz hâle gelmesi değildir. Amaç, metnin kendi potansiyeline mümkün olduğunca yaklaşmasıdır. Bu yaklaşım, metni okurla daha sağlıklı bir ilişkiye hazırlar. Kapak, arka kapak metni ve editoryal bütünlük üzerine yazdığımız diğer içeriklerde olduğu gibi, burada da mesele tek başına “daha iyi görünmek” değil; daha anlamlı ve tutarlı olmaktır.

Bir kitabın okunur hâle gelmesi, yalnızca iyi bir fikre ya da akıcı bir dile bağlı değildir. Metnin yapısal olarak tutarlı kalabilmesi, okurla kurduğu ilişkinin sağlamlığı ve niyetinin netliği, çoğu zaman görünmeyen bir emeğin sonucudur. İşte editörlük tam olarak bu noktada devreye girer.

Sonuçta editör, metni parlatan biri değil; metni ciddiye alan kişidir.

Ne fazlası, ne eksiği.